Pouka iz Mađarske

Rezultati parlamentarnih izbora koji su 12. aprila održani u Mađarskoj izazvali su veću međunarodnu pažnju nego svi dosadašnji održani od uvođenja višepartijskog izbornog sistema u toj zemlji. Razlozi za to su, pre svega, geopolitičke prirode. Naime, Viktor Orban, doskorašnja perjanica neoliberalne politike i jedan od njenih najdugovečnijih nosilaca u ovom delu sveta, bio je ukupno 20 godine premijer Mađarske i to u dva navrata: 1998-2002. i 2010-2026. godine. Takođe je u dva navrata bio lider Fidesa (originalno skraćenica na mađarskom jeziku za Savez mladih demokrata, osnovanog još 1988. godine, dok je tadašnja NR Mađarska bila u Varšavskom paktu).

Poslanik u parlamentu bio je još od prvih višestranačkih izbora 1990. godine. Kada je bio izabran za premijera 1998. godine, bio je i ostao najmlađi na toj poziciji u istoriji te zemlje. Za vreme njegovog prvog mandata Mađarska postaje članica NATO saveza. Politika kojom je zadobio podršku bila je zasnovana na demagoškoj kritici mera štednje koje su bile nametnute prethodnoj vladi. Reforme državne uprave koje su sprovedene pod njegovim rukovodstvom uvele su tzv. kancelarski model u kome je predsednik vlade centralna figura. Po drugom dolasku na vlast, koje je ostvareno apsolutnom većinom koja je omogućila promenu ustava, izmenio je izborni sistem što mu je na sledećim izborima omogućilo novu apsolutnu većinu.

Sa druge srane, pobednik ovih nedavnih izbora, Peter Mađar, je ne samo bivši, nego i doskorašnji dugogodišnji član Fidesa. U stranku je ušao 2002. godine, a napustio ju je 2024. U Orbanovoj vladi formiranoj posle 2010. godine bio je ministar inostranih poslova. Godine 2015. postavljen je za stalnog člana misije Mađarske u EU. Fides je napustio pre dve godine posle afere sa predsednikom komore sudskih izvršitelja. Da bi se izborili sa krizom, tadašnji provladini mediji objavljivali su tvrdnje njegove bivše supruge da ju je pobednik sadašnjih izbora zlostavljao i zaključavao ograničavajući joj kretanje. Mađar se branio, kao i svi, da je ta priča montirana u interesu Orbana.

Orbanizam bez orbana

Orbana su poslednjih godina desničari širom Evrope označavali kao „suverenistu“, a liberali kao Trampovu agenturu, te naročito kao proruskog čoveka, iako je Mađarska podržavala pakete sankcija prema Rusiji sa određenim rezervama prema poslednja dva. Njegovu vladu je karakterisao otpor prema identitetskim politikama i neprijateljstvo prema migracijama, a za sve to vreme, Peter Mađar bio je njen član. Njihov razlaz, kao što smo videli, nije bio povezan ni sa jednim od tih pitanja koja su prebacivana Orbanu kao agentu antievropskog uticaja. Osim toga, mnogo ređe se pominje Orbanova lojalnost izraelskoj politici.

Sadržaj predizbornih kampanja bio je usmeren na geopolitičko pozicioniranje Mađarske, pod uobičajenim lozinkama borbe protiv korupcije koja je kapitalizmu imanentna. Suštinski, razlike između ova dva politička predstavnika buržoazije je deklarativna i personalna. To je suštinski ista politika, a Peter Mađar je čak i od pojedinih evropskim medija definisan kao „orbanizam bez Orbana“. U svakom slučaju, entuzijazam koji je zahvatio deo opozicionih snaga u Srbiji zbog Mađareve pobede jeste suštinski učitavanje dobrih želja, potaknuto beskonačnim beskičmenjaštvom koje je Vučić demonstrirao prema Orbanu, kao i prema tolikim drugim spoljnim faktorima. Vučić je do sada više puta grešio u proceni svojih spoljnih aduta, od kojih je podrška Hilari Klinton bilo ubedljivo najgora.

Po našem mišljenju, pravljenje analogija između Vučićeve i Orbanove sudbine u ovom slučaju predstavlja još jedan promašaj građanističke politike, osim ako nije prosto navijačko zadirkivanje i dizanje tenzije pred izbore koji nas očekuju u Srbiji. Takođe, treba podsetiti na to da građanističko političko vidovnjaštvo nije nimalo dalekovidije od režimskog, jer je naravno reč o suštinski istoj politici.

Nije neophodno ići do kraja i analizirati šta bi sve ovaj scenario u slučaju Srbije mogao da znači, ko bi iz režima mogao/la da dezertira i bude prihvatljiv/a svima, možemo osnovano pretpostaviti da se od još uvek nedefinisane očekivane studentske liste očekuje da bude ta snaga oko koje će se okupiti celokupno nezadovoljstvo u Srbiji. Uz pravilno vođenu kampanju, takođe je moguće pretpostaviti da je jedan, ali ne i jedini, mogući ishod sličan ovom mađarskom.

Poremećaji u EU

Tu dolazimo do ključnog pitanja: šta se zapravo očekuje? Da li formiranje jedne liste sa najnižim mogućim ciljem – srušiti trenutnu vlast i inače, a nekmoli u ovakvoj situaciji, može da donese prave društvene promene. Suštinski, moguće je samo jedno: da se izvrše personalne izmene i da se uzda u to da se novi kadrovi nađu u starim institucijama, a nama ostaje samo nada da će njihovo pretpostavljeno poštenje biti dovoljno da se dogodi bilo kakva promena.

Ukratko rečeno: pobednici izbora u Mađarskoj, ako se stvari posmatraju u suštini, samim mađarskim masama neće doneti suštinski novu politiku; u konkretnoj situaciji, međutim, u svetlu rata u Ukrajini, pa sada i rata u Zapadnoj Aziji, sa obzirom i na političku krizu koja vlada u EU, ova pobeda Petera Mađara više znači na evropskom, nego na unutarpolitkom planu za mađarsko društvo. Tome možemo pridodati i opšte oduševljenje koje je ovaj izborni rezultat izazvao u Srbiji.

Naravno, kao i do sada, mi smatramo da sadašnjoj korupciji i nasilništvu treba suprotstaviti suštinski drugačiju politiku – ne onu kakvu zagovara stranka Tisa i njen lider Peter Mađar u Mađarskoj, a to su bolji odnosi sa Briselom praveći se da se u samoj EU ne dešavaju tektonski poremećaji koje neće blagotvorno delovati ni na njene periferije i pogranična područja, u koje spadaju i Mađarska i Srbija, svaka na svoj način.

Za otklon od destruktivne politike

Ukratko, osim ovih kratkotrajnih navijačkih euforija, većih koristi od ovog poraza naizgled večitog Orbana neće biti, jer zemlje veličine i položaja Mađarske trenutno u okvirima sistema nisu u stanju da prave suštinske izmene u položaju većine stanovnika. Jednog dela da, ali većine ne, čak ni u zlatnim danima evropskog kapitalizma, a nekmoli danas kada se i sama EU orijentiše ka ratnoj ekonomiji.

Isto se može reći i za Srbiju: nijedna pro-EU i prozapadna politika neće doneti promenu, jer ne može – upravo sadašnja vlast je, uprkos povremenim deklarativnim ukorima i prozivkom kod opozicionih strana u EU parlamentu, bila na evropskom putu i sa podrškom iz Brisela. Mađarskoj, kao i Srbiji, kao i većini zemalja na svetu, sada treba otklon od destruktivne politike koju vode buržoaske elite, a ne traženje simfonije sa njima. U trenutku kada svet gori, nikome nije potrebno vezivanje za zaraćene strane. Sistem na svetskom nivou nalazi se u krizi čiji se kraj ne nazire u postojećem političkom okviru.

Smatramo da je očekivanje da korumpirani režim padne jeste samo prvi preduslov za prave promene u društvu, a nikako cilj. Zbog toga je potrebno tačno odrediti politiku koja će početi od prve sekunde promene, umesto da cilj svih ciljeva bude rušenje jednog režima, jer nas je naša novija istorija morala da nauči da to ne znači baš ništa.

Zato, čestitamo svima koji slave i želimo što brže otrežnjenje.